4857 sayılı İş Kanunu kapsamında personelin haftalık 45 saati aşan mesaileri fazla çalışma olarak kabul ediliyor. Mevzuat gereğince bir işçinin bir yıl içerisinde yapabileceği toplam fazla çalışma süresi 270 saat ile sınırlandırılıyor. İlgili yönetmelik hükümleri incelendiğinde bu sınırın iş yerine ya da yürütülen işe göre değil, doğrudan çalışan bireyin şahsına özel olarak uygulandığı net bir şekilde görülüyor. Yani kurumların bütçe olanakları ne kadar geniş olursa olsun, her bir çalışan için belirlenen bu 270 saatlik barajın aşılmaması şart koşuluyor.
Sayıştay tarafından gerçekleştirilen denetimler sonucunda tam 37 farklı kamu kurumunda bu kuralın çiğnendiği resmi raporlara yansıdı. Çalışanın beden ve ruh sağlığını teminat altına almak amacıyla koyulan bu kuralın göz ardı edilmesi, kamu yönetiminde ciddi bir mevzuat ihlalini beraberinde getiriyor. Mevzuat ayrıca fazla mesai yaptırılabilmesi için personelin yazılı onayının alınmasını zorunlu tutuyor. Ancak denetim sonuçları, onay mekanizmasının ötesinde doğrudan süre sınırının devasa boyutlarda aşıldığını net bir şekilde ortaya koyuyor.
Ücret Ödenmesi Yapılan Mevzuat İhlalini Ortadan Kaldırmıyor
Denetçiler tarafından hazırlanan raporlarda son derece kritik bir hukuki ayrıntının altı çiziliyor. Kurumların fazla mesai yapan personele hak ettiği parasal karşılığı eksiksiz ödemiş olması, yasal sınırın aşılmasıyla oluşan mevzuat aykırılığını ortadan kaldırmıyor. Sayıştay uzmanları, "ödemesini yapıyoruz" şeklindeki savunmaların işçilerin yasal sürelerin üzerinde çalıştırılmasına meşruiyet kazandırmayacağını kesin bir dille vurguluyor.
Yapılan ödemeler finansal açıdan bir borcu kapatsa da iş sağlığı ve güvenliği yönünden ortaya çıkan riski bertaraf etmeye yetmiyor. Yasaların temel gayesi çalışanın aşırı yıpranmasını önlemek olduğu için parasal tazminat bu kuralın ihlali adına bir gerekçe sayılmıyor. Raporlar, fazla çalışma bütçesinin bulunmasının çalışana sınırsız mesai yaptırma hakkı vermediğini tüm açıklığıyla kamuoyuna gösteriyor.
Devasa Bütçeli Kurumlarda Sınırı Aşan Personel Sayıları Dikkat Çekiyor
Sayıştay denetimlerine takılan kurumlar arasında en yüksek parasal hacim İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi bünyesinde gerçekleşti. Kurumda 2025 yılı içerisinde tam 943 personelin 270 saatlik yasal sınırı aştığı belirlendi ve bu çalışmalar karşılığında çalışanlara toplam 238.373.613 TL tutarında fazla mesai ödemesi yapıldı. İzmir'de toplu ulaşım hizmeti sunan ESHOT Genel Müdürlüğü'nde ise yasal sınırı aşan çalışan sayısı 2.897 kişiye kadar ulaştı.
ESHOT bünyesindeki ayrıntılar incelendiğinde tablonun vahameti daha da belirginleşiyor. Sınırı aşan personelden 1.160 tanesinin bir yılda 401 ile 500 saat arasında ilave mesai yaptığı tespit edildi. Hatta kurumdaki 13 personelin yıllık fazla çalışma süresi 801 saatin üzerine çıktı. Benzer şekilde Metro İstanbul'da 397, Ulaşımpark'ta 1.391, Hatay Büyükşehir Belediyesi'nde 1.113 ve Sakarya Büyükşehir Belediyesi'nde 751 personelin yasal üst sınırı geride bıraktığı raporlandı.
Tek Bir Çalışanda Rekor Seviyeye Ulaşan Mesai Saatleri Belirlendi
İncelemelerde kişi başına düşen fazla çalışma süreleri ürkütücü boyutlara ulaştı. İzmir Urla Belediyesi'nde yapılan denetimlerde bazı işçilerin yıllık fazla çalışma sürelerinin 271 saat ile 1.758 saat arasında değiştiği belirlendi. Bir işçinin tek başına 1.758 saat fazla mesai yapması denetim raporlarının en çarpıcı bulguları arasında yer aldı. Zonguldak Belediyesi'nde görevli 2 personelin bir yılda 1.300 saatin üzerinde ilave mesai harcadığı kayıtlara geçti.
Düzce Belediyesi'nde görev yapan bir çalışanın yıllık fazla mesai süresi 1.130 saate ulaşırken, kurumdaki bazı formenlerin mesai sürelerinin de 1.000 saati aştığı görüldü. İlçe ve büyükşehir belediyelerinde görev yapan saha personelinin yasal limitlerin katbölü kat üzerinde çalıştırılması, iş gücü planlamasındaki aksaklıkları göz önüne serdi. Belirlenen bu yüksek süreler, personelin fiziki dayanıklılık sınırlarının sonuna kadar zorlandığını kanıtlar nitelikte.
Belediye İştirakleri Ve Şirketlerinde De Tablo Değişmiyor
Sayıştay tespitleri yalnızca ana hizmet binaları veya bağlı idarelerle sınırlı kalmadı. Belediyelere bağlı olarak faaliyet gösteren iştirak şirketlerinde de benzer kural ihlallerinin yaygın şekilde yaşandığı görüldü. ESTRAM Hafif Raylı Sistemler şirketinde 466, Etimesgut Belediyesi'ne ait şirkette 364, İETT genel müdürlüğünde 199 ve Balıkesir Toplu Taşıma bünyesinde 137 çalışanın 270 saatlik sınırı aştığı saptandı. Ayrıca Çorum Belediyesi bünyesinde 125 personelin yasal limitlerin üzerinde mesai yaptığı belirlendi.
Düzce'de bulunan bir belediye iştirakine ait beton fabrikasında çalışan 22 işçiden 14'ünün yıllık fazla mesaisinin 300 saati geçtiği anlaşıldı. Ağır ve tehlikeli iş sınıfına giren üretim tesislerinde yasal sürelerin aşılması, iş kazası risklerini de beraberinde getiriyor. İştirak şirketlerindeki bu yaygın tablo, durumun münferit bir olay olmadığını, kurumsal bir alışkanlığa dönüştüğünü gösteriyor.
Kurumlar Yaşanan Sınır İhlallerini Personel Yetersizliğine Bağlıyor
Denetim raporlarında yer alan bilgilere göre Sayıştay'a yanıt veren kurum yöneticileri sorunun yapısal nedenlerden kaynaklandığını savundu. ESHOT yönetimi sunduğu savunmada, kent içi toplu taşıma hizmetlerinin kesintisiz şekilde yürütülmesi gerektiğini ve bünyelerinde yaklaşık 470 kişilik sürücü kadrosu açığı bulunduğunu belirtti. Kurum, ulaşım hizmetinde aksama yaşanmaması adına mevcut personelin mecburen fazla mesaiye yönlendirildiğini ifade etti.
İSKİ Genel Müdürlüğü ise kentin su ve kanalizasyon altyapısını korumak amacıyla 7 gün 24 saat esasına göre vardiyalı hizmet verdiklerini bildirdi. Kurum yetkilileri, yasal sınırı aşan çalışmaların özellikle şoförlük, kanalizasyon müdahale, bakım-onarım ve şebeke arıza gibi kesintisiz saha hizmeti sunan birimlerde yoğunlaştığını açıkladı. Yapılan savunmalar kamu hizmetinin aksatılmaması gerekliliğini vurgulasa da Sayıştay uzmanları yasal çerçevenin korunması gerektiğinin altını çiziyor.
