Anadolu’nun en kuzeydoğu ucunda yer alan ve stratejik konumuyla tarih boyunca pek çok medeniyetin iştahını kabartan Ardahan, sadece coğrafi güzellikleriyle değil, isminin derinliklerinde barınan köklü geçmişiyle de dikkat çekiyor. Yaklaşık üç bin yıllık devasa bir tarihsel birikime sahip olan bu kadim şehir, bugünkü adını rastlantısal bir süreçten ziyade, bölgeye damgasını vuran Türk boylarının kültürel mirasından devralmıştır. Tarihi kayıtlar incelendiğinde, şehrin isminin binlerce yıl öncesinden süzülüp gelen bir etnik kimliğin ve fetih hareketinin izlerini taşıdığı açıkça görülmektedir. Kafkasya ile Anadolu arasında bir köprü vazifesi gören bu topraklar, isimlendirilme aşamasında da bu geçişkenliğin ve Türk hakimiyetinin sembolü haline gelmiştir.
Antik Çağlardan Günümüze Bölgenin Üç Bin Yıllık Tarihsel Mirası
Ardahan ve çevresi, arkeolojik veriler ışığında değerlendirildiğinde milattan önceki dönemlere kadar uzanan bir yerleşim silsilesine ev sahipliği yapmıştır. Urartulardan Medlere, Perslerden Romalılara kadar pek çok büyük imparatorluğun egemenlik kurduğu bu coğrafya, her dönem farklı bir isimle anılmış olsa da sürekliliğini hiç kaybetmemiştir. Ancak şehrin bugün kullandığımız ve milli kimliğimizle özdeşleşen isminin temelleri, Orta Çağ’ın başlarında atılmıştır. Bölgenin sahip olduğu verimli otlaklar ve su kaynakları, göçebe kavimlerin bu noktayı bir yurt edinme merkezi olarak görmesini sağlamıştır. Üç bin yıllık bu süreç, sadece savaşlarla değil, aynı zamanda isimlerin ve dillerin birbirine karıştığı, en sonunda ise baskın olan kültürün mührünü vurduğu bir kimlik inşası süreci olarak tanımlanmaktadır.
Yedinci Yüzyılda Hazar Türklerinin Bölgedeki Hakimiyet Dönemi
Takvimler miladi 628 yılını gösterdiğinde, Kafkasya ve çevresinde büyük bir güç haline gelen Hazar Türkleri, egemenlik alanlarını Anadolu’nun içlerine doğru genişletmeye başlamıştır. Hazar Kağanlığı’nın askeri ve siyasi nüfuzunun zirve yaptığı bu dönemde, Ardahan havzası da bu büyük Türk imparatorluğunun kontrolü altına girmiştir. Hazarların bölgeye gelişi, sadece askeri bir işgal değil, aynı zamanda bölgenin demografik ve kültürel yapısının kökten değiştiği bir dönüm noktası olmuştur. Türk dünyasının önemli bir parçası olan bu kavim, bölgeye kendi idari nizamını ve toplumsal kurallarını getirirken, yerleşim yerlerinin isimlendirilmesinde de kendi boy isimlerini ve dillerini temel almışlardır. Bu süreç, bölgenin Bizans ve Sasani etkisinden arınarak Türk kimliğine bürünmesinin de ilk büyük adımı sayılmaktadır.
Arda Türklerinin İsim Babalığı Ve Etnik Köken Bağlantısı
Ardahan isminin etimolojik kökenine inildiğinde karşımıza çıkan en güçlü ve kabul görmüş teori, Hazar Türklerinin bir kolu olan Arda Türkleridir. 628 yılındaki fetih hareketleri sırasında bölgeye yerleşen ve burayı kendilerine yurt edinen Arda boyu, yerleştikleri bu stratejik havzaya kendi isimlerini vermişlerdir. "Arda" ve "Han" kelimelerinin birleşimi veya Arda boyunun yaşadığı yer anlamındaki türetmeler, zaman içerisinde dilin doğal akışı içerisinde evrilerek bugünkü Ardahan formuna ulaşmıştır. Bu durum, yer adlarının sadece coğrafi tanımlamalar olmadığını, aynı zamanda o toprağa sahip olan gücün bir nevi imzası olduğunu kanıtlamaktadır. Arda Türklerinin bölgedeki varlığı, sadece bir isim bırakmakla kalmamış, aynı zamanda yöredeki halk kültürünün, mimarinin ve geleneklerin de temel taşlarını oluşturmuştur.
Sınır Boylarında Bir Kimlik Sembolü Olarak Ardahan İsmi
Bugün Ardahan dendiğinde akla gelen serhat şehri imajı, aslında isminin verildiği o ilk yıllardaki uç beyi ruhunu hala korumaktadır. Hazar Türklerinden miras kalan bu isim, Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet dönemlerinde de değişmeden korunarak günümüze ulaştırılmıştır. Bir yer isminin bin beş yüz yıla yakın bir süredir temel yapısını bozmadan kalabilmesi, o ismin bölge halkı tarafından ne kadar benimsendiğinin ve köklerinin ne kadar derine indiğinin bir göstergesidir. Dağların arasındaki bu yüksek plato, ismini aldığı Arda Türklerinin cengaver ruhunu ve Türk tarihinin Kafkasya’daki sönmeyen meşalesini temsil etmeye devam etmektedir. Şehrin her bir taşında ve sokağında yankılanan bu kadim isim, Anadolu’nun Türkleşme sürecinin ne kadar eskiye dayandığını hatırlatan sessiz bir şahittir.