Diyarbakır'ın kaderini değiştiren en büyük dönüm noktası yedinci yüzyılda gerçekleşen fetih hareketi olmuştur. İnsanlık tarihinin en eski yerleşim birimlerinden biri olarak kabul edilen ve devasa surlarıyla bilinen bu kadim kent, miladi 639 yılında İslam sancaktarlarıyla tanışarak yepyeni bir kimliğe bürünmüştür. O dönemde Bizans İmparatorluğu'nun en doğudaki en güçlü kalelerinden biri olan Diyarbakır, gerçekleştirilen bu başarılı askeri harekat neticesinde medeniyetler beşiği Mezopotamya'nın parlayan yıldızı haline gelmiştir.
Fethin gerçekleştiği dönem, İslam devletinin sınırlarının hızla genişlediği ve adaletin temel alındığı bir yönetim anlayışının tüm bölgeye yayıldığı bir zamana tekabül eder. Bizans yönetiminin ağır baskıları ve ekonomik sıkıntıları altında ezilen bölge halkı için bu fetih, sadece bir iktidar değişimi değil, aynı zamanda kültürel ve inançsal bir özgürlük alanı olarak görülmüştür. Bu tarihi hadise, Diyarbakır'ın bugün sahip olduğu kültürel dokunun temellerini atmış ve kenti İslam coğrafyasının en önemli ilim ve kültür merkezlerinden birine dönüştürmüştür.
Hz Ömer Dönemi Ve İslam Sancaktarı İyaz Bin Ganem
İslam tarihinin ikinci halifesi Hz. Ömer'in liderliği döneminde Suriye ve El-Cezire bölgesinin fethi için görevlendirilen orduların başında efsanevi komutan İyaz bin Ganem bulunuyordu. Bizans'ın en güçlü savunma hatlarını birer birer aşan İslam ordusu, stratejik önemi nedeniyle rotasını Diyarbakır surlarına çevirmişti. 27 Mayıs 639 tarihinde gerçekleşen bu tarihi kuşatma, askeri deha ve inanç birliğinin zaferiyle sonuçlanarak şehrin kapılarının İslam dünyasına açılmasını sağlamıştır.
İyaz bin Ganem komutasındaki birlikler, kentin o dönemdeki ismiyle Amida surları önüne geldiğinde bölgedeki halka ve yöneticilere barışçıl tekliflerde bulunmuştu. Bizans garnizonunun direnmesine rağmen, İslam ordusunun kararlı duruşu ve stratejik manevraları sonucunda şehir içindeki direniş kırılmış ve kale kapıları açılmıştır. Bu zafer, bölgedeki Bizans hakimiyetine vurulan en büyük darbelerden biri olarak tarihteki yerini almış ve Diyarbakır'ı kalıcı bir huzur iklimine kavuşturmuştur.
Fethin Ardından Gelen Hoşgörü Ve Toplumsal Dönüşüm
Diyarbakır'ın fethi, beraberinde sadece bir askeri başarıyı değil, aynı zamanda köklü bir toplumsal dönüşümü de getirmiştir. Fetih sonrasında gayrimüslim halka tanınan inanç ve ibadet özgürlüğü, kentin çok kültürlü yapısının teminatı haline gelmiştir. İslam hukukunun sağladığı can ve mal güvenliği garantisi sayesinde şehirde yaşayan farklı inanç grupları, huzur içinde yaşamaya devam ederek kentin zengin mozaik yapısını korumuştur.
Kentin idari yapısında yapılan düzenlemelerle birlikte ticaret yollarının güvenliği sağlanmış ve Diyarbakır kısa sürede bölgenin en önemli ekonomik merkezlerinden biri haline gelmiştir. Bizans dönemindeki ağır vergilerin ve sınıf ayrımcılığının sona ermesiyle birlikte halk, yeni yönetimle hızla bütünleşmiş ve kentin imar faaliyetlerine destek vermiştir. Bu dönemde kurulan vakıf müesseseleri ve sosyal yardım ağları, Diyarbakır'ın toplumsal huzurunun temel taşlarını oluşturmuş ve fethin kalıcı etkilerini pekiştirmiştir.
Anadolunun Beşinci Harem-i Şerifi Ve Manevi Miras
Fethin ardından kentin manevi silüetindeki en büyük değişim, eski bir pagan tapınağı ve sonrasında katedral olan yapının camiye çevrilmesiyle yaşanmıştır. Bugün Diyarbakır Ulu Camii olarak bilinen bu muazzam yapı, İslam aleminin beşinci Harem-i Şerif'i kabul edilerek kentin kutsiyetini en üst seviyeye taşımıştır. Cami avlusunda yükselen minareler ve taş işçiliğindeki incelik, kentin fetihten sonra kazandığı sanatsal derinliği en güzel şekilde gözler önüne sermektedir.
Ulu Camii'nin inşası ve çevresindeki medreselerin kurulmasıyla birlikte Diyarbakır, İslam dünyasının en prestijli eğitim merkezlerinden biri olmuştur. Dünyanın dört bir yanından gelen alimler ve talebeler, kentin bu manevi atmosferinde ilim tahsil ederek bölgeye ışık saçmışlardır. Bu manevi miras, fethin sadece toprak kazanmak olmadığını, aynı zamanda bir gönül ve zihin inşası olduğunu kanıtlayan en somut gösterge olarak günümüzde de ihtişamını korumaktadır.
Bizans Hakimiyetinin Sonu Ve Yeni Bir Çağın Başlangıcı
Diyarbakır'ın Bizans İmparatorluğu'nun elinden çıkması, Doğu Roma'nın Ortadoğu'daki nüfuzunun tamamen kırılması anlamına geliyordu. 639 yılında atılan bu tarihi adım, Anadolu'nun kapılarının İslam kültürüne açılmasında kritik bir rol oynamış ve bölgedeki siyasi dengeleri kalıcı olarak değiştirmiştir. Bu tarihten itibaren Diyarbakır, bir sınır kenti olmaktan çıkıp bir medeniyet merkezi haline gelerek Mezopotamya'nın koruyucusu misyonunu üstlenmiştir.
Kentin fethiyle başlayan süreçte inşa edilen kervansaraylar, köprüler ve hamamlar, Diyarbakır'ın mimari açıdan da altın çağını yaşamasını sağlamıştır. Bizans'ın soğuk ve katı askeri mimarisinin yerini, daha sıcak ve insan odaklı bir estetik anlayışı almıştır. İyaz bin Ganem ve askerlerinin mirası olan bu kutlu zafer, bugün bile kentin her bir taşında, surların her bir burcunda yankılanmaya devam ederek Diyarbakır'ın özgün kimliğini gururla taşımaktadır.