Kökeni ve Gençlik Yılları
Molla Gürani, Osmanlı ilim geleneğinin önde gelen isimlerinden biri olarak 1410 yılı civarında doğdu. Kesin doğum yeri konusunda farklı görüşler bulunmakla birlikte, Diyarbakır bölgesindeki Güran kasabasında dünyaya geldiği yaygın bir görüştür. Ancak, bu kasaba zamanla yok olduğu için doğum yerine dair kesin bir bilgi bulunmamaktadır. İlmî yolculuğuna küçük yaşta Kur'an'ı ezberleyerek başladı. Daha sonra Bağdat, Diyarbakır ve Hınıs gibi şehirlerde ilim tahsil etti. Henüz on yedi yaşındayken Şam'a giderek dönemin önde gelen alimlerinden dersler aldı ve burada kendini geliştirdi.
Eğitimine Kahire'de devam eden Molla Gürani, hadis, fıkıh, tefsir ve kıraat alanlarında uzmanlaştı. Ünlü alim İbn-i Hacer Askalani'den hadis ve fıkıh dersleri alarak bilgisini daha da derinleştirdi. Zamanla büyük bir saygı gören alimlerden biri haline geldi ve dersler vermeye başladı.
Fatih Sultan Mehmed ile Bağlantısı
Molla Gürani, Osmanlı sarayına davet edilerek Şehzade Mehmed'in öğretmeni oldu. Şehzade'nin eğitimi konusunda disiplinli bir tutum sergiledi ve onun ilme olan ilgisini arttırmayı başardı. Bu disiplinli eğitim sayesinde Şehzade Mehmed, Kur'an'ı ezberleyerek çeşitli ilim dallarında yetkinlik kazandı. II. Murad, oğlu Şehzade Mehmed'in bu başarısından dolayı Molla Gürani'yi cömert bir şekilde ödüllendirdi.
Fatih Sultan Mehmed tahta çıktıktan sonra Molla Gürani'ye vezirlik teklif etti ancak o, bu görevi kabul etmedi. Bunun yerine kazaskerlik, müderrislik ve Bursa kadılığı gibi görevlerde bulundu. Bir süre padişahla arası açıldı ve Mısır'a giderek Sultan Kayıtbay'ın yanında kaldı. Fatih Sultan Mehmed'in daveti üzerine Osmanlı topraklarına geri döndü ve tekrar kazaskerlik görevine getirildi.
Şeyhülislamlık ve Vefatı
1480 yılında Osmanlı Devleti'nin dördüncü şeyhülislamı olarak atandı. Bu görevde bulunduğu süre boyunca adaletli ve tarafsız kararlarıyla tanındı. Günlük 200 akça maaşı ile Osmanlı'daki en etkili din adamlarından biri haline geldi. İstanbul'da çeşitli camiler, bir Darül-Hadis Medresesi ve hamam inşa ettirdi. Ders vermeye devam ederek birçok öğrenci yetiştirdi.
Molla Gürani, saraya nadiren gider ve devlet adamlarıyla mesafeli bir ilişki sürdürürdü. Fatih Sultan Mehmed'e hem samimi bir bağılık duydu hem de yanlışlarını eleştirerek doğru yoldan sapmaması için uyarılarda bulundu. 1488 yılında hastalanarak İstanbul'daki konağında vefat etti. Vasiyeti gereği cenaze namazı II. Bayezid tarafından kıldırıldı ve borçları padişah tarafından ödendi. Mezarı, İstanbul Fındıkzade'deki Karamanî Piri Mehmed Paşa Camii'nin karşısında yer almaktadır.
Onun ilmî mırası, Osmanlı döneminin en değerli eserleri arasında sayılır. Gâyet-ül-Emânî fî Tefsîr-i Seb'il-Mesânî ve El-Kevser-ül-Cârî alâ Riyâd-il-Buhârî gibi eserleriyle Osmanlı ilim geleneğine önemli katkılar sundu. Bugün hala İstanbul'un Fatih semtinde onun adını taşıyan bölge, bu değerli alimi anmaya devam etmektedir.
