Antalya’nın Elmalı ilçesinde 1984’te bir tarlada tesadüfen bulunan ve dünya arkeoloji çevrelerinde büyük yankı uyandıran Elmalı Hazinesi, hem içerdiği nadir sikkeler hem de uluslararası hukuk mücadelesiyle tarihe geçen bir kültür mirasıdır.
Elmalı Hazinesi, M.Ö. 5. yüzyılda Attik-Delos Deniz Birliği adına basılmış yaklaşık 1900 adet değerli gümüş sikkeden oluşur. Bu olağanüstü koleksiyon, içerdiği Attika Dekadrahmileri nedeniyle hem bilimsel hem sanatsal açıdan dünyanın en önemli sikke topluluklarından biri kabul edilir. Arkeoloji çevreleri tarafından sıkça “Dekadrahmi Hazinesi” ve “Yüzyılın Hazinesi” olarak anılmasının nedeni tam da budur.
1984 yılında Elmalı’nın Bayındır Köyü yakınlarında yapılan kaçak kazıda ortaya çıkarılan hazine, kısa sürede defineciler aracılığıyla yurt dışına kaçırıldı. Ancak bu kaçırılış, eserlerin kaderini belirleyen uzun soluklu bir mücadeleyi de beraberinde getirdi.
Attik-Delos Birliği’nin Siyasi Gücü ve Hazinenin Kökeni
M.Ö. 478/477’de, Pers istilasına karşı kurulan Attik-Delos Birliği, merkezi kutsal Delos Adası olan bir siyasi ve askeri güçtü. Birliğe katılan şehir devletleri, ekonomik kapasitelerine göre vergi veya asker sağlamakla yükümlüydü. Birlik tarafından toplanan vergiler ise Artemis ve Apollon tapınaklarında saklanıyordu.
Elmalı Hazinesi’ndeki sikkeler, bu Birliğe bağlı pek çok şehir devletinin damgalarını taşıması nedeniyle antik dönemin ekonomik yapılanmasına ışık tutar. Özellikle 14 adetlik Attika Dekadrahmisi, bu koleksiyonun asıl değerini ortaya koyar.
Uzmanlara göre bu denli nadir sikkelerin aynı yerde bulunması, hazinenin Perslere karşı M.Ö. 466’da kazanılan Eurimedon Zaferi sonrasında bir anıt niteliğinde oluşturulmuş olabileceğini düşündürüyor.
Likya Beylerinin Sırrı: Sikkeler Ne Anlatıyor?
Hazinede yer alan sikkelerin büyük bölümü Anadolu kökenlidir. 1999’da Türkiye’ye geri getirilen 1679 sikkeden:
- 1348’i Anadolu kökenli,
- 287’si Yunanistan kökenli,
- 44’ü Ege bölgesine aittir.
Anadolu sikkeleri içinde özellikle Likya bölgesi ağırlıktadır. 962 adet Likya sikkesi, dönemin güçlü beyleri olan Kuprlli, Ekuwemi, Esbehi ve Uele gibi yönetici ailelerin ekonomik gücünü ortaya koyar.
Bu sikkeler sayesinde Likya’nın siyasi ve idari yapısı hakkında önemli bilgiler elde edilmiştir.
Attika Drahmileri ve Dekadrahmilerin Eşsiz Sanatı
Attika drahmileri, dönemin en prestijli para birimlerindendir. 4,3 gram ağırlığa sahip bu sikkelerin ön yüzünde tanrıça Athena, arka yüzünde ise zeytin dalı ile baykuş figürü bulunur.
Dekadrahmiler ise 43 gramlık gümüş alaşımlı, hatıra niteliğinde son derece nadir paralardır. Baykuş figürünün kanatlarını açmış şekilde tasvir edildiği bu örneklerden hazinede 14 adet bulunduğu tespit edilmiştir.
Definecilerin İzinden İsviçre’ye, Oradan ABD’ye Uzanan Kaçakçılık Zinciri
Hazineyi bulan üç defineci, içlerinden birinin yaptığı metal dedektörünü denemek amacıyla çıktıkları arazide sikkeleri tesadüfen buldu. Kısa süre içinde İstanbul’daki kaçakçılara satılan sikkeler, daha sonra İsviçre üzerinden ABD’ye taşındı.
ABD’de William Koch, James Spier ve Jonathan Kagan tarafından kurulan OKS Partners adlı ortaklık, hazinenin büyük bölümünü satın aldı. Sikkeler müzayedelere çıktı, müzelerde sergilendi ve dünya geneline dağıldı.
Bu süreçte 1900 sikkeden geriye kalanların bir kısmının ise dönemin Elmalı Belediye Başkanı tarafından yurt dışına satıldığı ortaya çıktı.
Türkiye’nin 15 Yıllık Hukuk Zaferi
Gazeteci Özgen Acar’ın ısrarlı haberleriyle gündeme taşınan olay, Türkiye’nin uluslararası hukuk mücadelesinin fitilini ateşledi. ABD’de açılan davalar sonucunda, Koch’un elinde bulunan 1661 sikke, 1999 yılında Türkiye’ye iade edildi.
Elmalı Hazinesi önce Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde korundu, ardından 27 Ekim 2009’da Antalya Müzesi’nde yeniden halkla buluştu.
Kayıp Sikkeler Yıllar Sonra Ortaya Çıktı
Hazineye ait 7 sikke 2014’te Ankara’da düzenlenen bir operasyonla yakalandı. 2021’de New York’a getirilen 17 sikkenin de Elmalı Hazinesi’ne ait olduğu tespit edildi ve eserler 2022’de Türkiye’ye iade edilerek Antalya Müzesi’nde sergilenmeye başlandı.
Bugün Elmalı Hazinesi, hem Türkiye’nin kültürel mücadelesinin simgesi hem de dünya arkeoloji literatüründe eşi benzeri olmayan bir miras olarak kabul edilmektedir.
