Roma İmparatorluğu döneminde inşa edilen ve Selçuklular tarafından da kullanılan Gümrük Han, Manavgat-Beyşehir yolu üzerinde kültürel mirasın önemli duraklarından biri olarak öne çıkıyor.
Roma’dan Selçuklu’ya Uzanmış Bir Yapı
Antalya’nın Manavgat ilçesi sınırlarında, Hisarcık Tepe mevkii yakınlarında bulunan Gümrük Han, halk arasında aynı adla anılmaktadır. İlk olarak Roma döneminde inşa edilen yapı, tarih boyunca Manavgat-Beyşehir yolu üzerinde önemli bir durak olmuştur. Her ne kadar Roma dönemine dair kapsamlı bir çalışma henüz yapılmamış olsa da, hanın Selçuklu Dönemi’nde de aktif şekilde kullanıldığı bilinmektedir.
Arkeolojik ve Fonksiyonel Önemi
Gümrük Han’ın Roma döneminde işlek bir antik yol güzergâhı üzerinde konumlanması, onun bir mansio yani konuk evi olabileceğini düşündürmektedir. Yapılan araştırmalarda hanın içerisinde zeytinyağı sıkma odası tespit edilmiştir. Bu bulgu, hanın yalnızca konaklama için değil, aynı zamanda ticari faaliyetlerin merkezi olarak da kullanıldığını göstermektedir.
Konumu ve Mimari Özellikleri
Yaylaalan (Avason) Mahallesi’ne 2 kilometre mesafede yer alan han, 226,38 m²lik bir alana yayılmaktadır. Roma İmparatorluğu’nun ardından Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad döneminde de işlevini sürdüren yapı, Manavgat’tan Beyşehir’e uzanan tarihi yol üzerinde stratejik bir noktada bulunmaktadır. Ayrıca Hisarcık Kalesi’ne yakınlığı, hanın Selçuklular tarafından gümrük ve ticaret işlemlerinde önemli bir merkez olarak değerlendirildiğini ortaya koymaktadır.
Günümüzdeki Durumu ve Koruma Çabaları
Ne yazık ki 2021 yılında Yaylaalan Mahallesi’nde çıkan büyük orman yangını, hanın bulunduğu bölgeyi de etkilemiş ve yapı kısmen zarar görmüştür. Ayrıca antik kalıntıların yer aldığı orman sahası büyük ölçüde tahrip olmuştur. 2019 yılında çekilen fotoğraflar, yangından önceki halini belgeleyerek günümüzdeki kayıpları gözler önüne sermektedir. Bu durum, Gümrük Han’ın korunması gerektiğine dair güçlü bir uyarı niteliği taşımaktadır.
Gümrük Han bugün harap durumda olsa da, Manavgat’ın tarihi kimliğini yansıtan ve bölgenin geçmişini aydınlatan önemli bir arkeolojik miras olarak varlığını sürdürmektedir.