Adana, Akdeniz Bölgesi’nin en gelişmiş ve nüfus yoğunluğu en yüksek illeri arasında yer alırken, tarımsal potansiyeliyle de öne çıkmaktadır. Kentin merkezindeki yoğun sanayileşme ve kentleşme kültürü, çevre ilçelere doğru ilerledikçe yerini geniş tarım arazilerine ve köklü kırsal yerleşim birimlerine bırakmaktadır. Şehrin toplamda on beş ilçesi bulunmakta ve bu ilçelerin büyük bir kısmı, idari olarak mahalle statüsüne geçirilmiş olsa da özünde geleneksel köy yaşamını sürdüren çok sayıda yerleşim alanına ev sahipliği yapmaktadır. Toros Dağları’nın eteklerinden Çukurova’nın bereketli düzlüklerine kadar uzanan bu geniş coğrafyada, kırsal nüfusun dağılımı hem coğrafi şartlara hem de ekonomik faaliyetlere göre ciddi şekillenmeler göstermektedir.
Büyükşehir yasasının yürürlüğe girmesiyle birlikte, Türkiye genelindeki pek çok ilde olduğu gibi Adana’da da idari yapılanmada köklü değişiklikler meydana gelmiştir. Geçmiş dönemlerde resmi olarak köy statüsünde bulunan yüzlerce yerleşim birimi, yasal düzenlemeler neticesinde bağlı bulundukları merkez veya taşra ilçelerinin birer mahallesi haline dönüştürülmüştür. Ancak bu yasal statü değişikliği, söz konusu bölgelerin sosyal dokusunu, üretim alışkanlıklarını ve günlük yaşam tarzını ortadan kaldırmamıştır. Resmi kayıtlarda mahalle olarak anılan bu yerler, halk arasındaki algıda ve fiili yaşantıda köy kimliğini korumaya devam etmektedir. Güncel verilere bakıldığında, Adana genelinde eski köy statüsünde olan ve günümüzde kırsal mahalle olarak yaşamını sürdüren yerleşim yerlerinin toplam sayısı sekiz yüzün üzerine çıkmaktadır.
Çukurova Bölgesinin Bereketli Topraklarında Tarımsal Yaşam
Adana’nın güney kesimlerinde yer alan ova ilçelerinde kırsal yerleşim yerlerinin yoğunluğu ve ekonomik yapısı doğrudan tarıma dayalı olarak gelişmektedir. Yüreğir, Ceyhan ve Karataş gibi ilçelerin sınırları içerisinde yer alan eski köy yerleşimleri, pamuk, narenciye, mısır ve karpuz gibi katma değeri yüksek ürünlerin üretildiği ana merkezler olarak dikkat çekmektedir. Bu bölgelerdeki yerleşim alanları, düz arazi yapısı sayesinde ulaşım ve altyapı imkanları bakımından dağlık kesimlere oranla çok daha şanslı bir konumda yer almaktadır. Ovadaki kırsal mahallelerin nüfus yapısı, tarım sezonlarında çevre illerden gelen geçici tarım işçileriyle birlikte dönemsel olarak büyük bir artış göstermektedir.
Ova şeridindeki yerleşim birimlerinin bir diğer belirgin özelliği ise mekanizasyonun ve modern tarım tekniklerinin yoğun şekilde kullanılmasıdır. Geleneksel köy mimarisinin yanı sıra büyük tarım işletmelerinin, depoların ve traktör hangarlarının sıkça görüldüğü bu mahalleler, adeta birer küçük ekonomik üretim üssü gibi çalışmaktadır. İdari olarak mahalle statüsünde yönetilseler de geniş arazilerin ortasına kurulu bu yerleşimler, komşuluk ilişkileri ve imece kültürü açısından bakıldığında köklü Çukurova köy geleneklerini yaşatmaya ısrarla devam etmektedir. Bereketli toprakların getirdiği ekonomik canlılık, bu bölgelerden kent merkezine olan göç dalgasını da dağlık ilçelere kıyasla daha düşük seviyelerde tutmaktadır.
Toros Dağlarının Eteklerinde Kırsal Yapı Ve Hayvancılık
Kentin kuzeyine doğru ilerlendiğinde, coğrafi yapının sertleşmesi ve yükseltinin artmasıyla birlikte kırsal yerleşmelerin karakteri de tamamen değişmektedir. Aladağ, Pozantı, Feke, Saimbeyli ve Tufanbeyli gibi dağlık ilçelerde yer alan kırsal topluluklar, engebeli arazi şartları nedeniyle daha dağınık bir yerleşim modeli sergilemektedir. Bu bölgelerdeki eski köy yerleşimlerinde tarım arazilerinin kısıtlı olması, yerel halkı temel geçim kaynağı olarak küçükbaş ve büyükbaş hayvancılığa, arıcılığa ve ormancılık faaliyetlerine yönlendirmiştir. Coğrafyanın sunduğu zorlu şartlar, buradaki insanların geleneklerine daha sıkı sıkıya bağlanmasına ve izole bir kırsal kültürün korunmasına zemin hazırlamıştır.
Dağlık kesimdeki yerleşim alanlarının birçoğu, yaz aylarında Çukurova’nın kavurucu sıcağından kaçmak isteyen kent sakinleri için önemli birer yaylacılık merkezi haline dönüşmektedir. Özellikle Pozantı ve Aladağ ilçelerine bağlı olan eski köyler, yaz mevsiminde nüfuslarını katlayarak büyük bir hareketlilik kazanmaktadır. Ahşap ve taş mimarinin ağırlıkta olduğu bu yüksek rakımlı kırsal mahalleler, kış aylarında ise sert iklim koşulları ve kar yağışı nedeniyle sakin bir sessizliğe bürünmektedir. Doğa ile iç içe olan bu yerleşim birimleri, Adana’nın kültürel mirasının en saf halini bünyesinde barındıran gizli hazineler olarak varlığını sürdürmektedir.
Kozan Ve İmamoğlu İlçelerindeki Kırsal Nüfus Dağılımı
Adana’nın orta şeridinde yer alan Kozan ve İmamoğlu, hem ovayı hem de dağlık alanları birbirine bağlayan geçiş bölgesinde bulundukları için çok zengin bir kırsal ağa sahiptir. Özellikle Kozan, yüz ölçümü ve barındırdığı eski köy sayısı bakımından kentin en büyük taşra ilçelerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Bu ilçelere bağlı kırsal yerleşim yerlerinde ürün çeşitliliği oldukça yüksek olup, zeytincilikten bağcılığa, narenciyeden tahıl üretimine kadar geniş bir yelpazede faaliyet gösterilmektedir. Bölgedeki yerleşim yerlerinin sayıca fazla olması, buralara ulaştırılan kamu hizmetlerinin koordinasyonunu da önemli bir süreç haline getirmektedir.
Geçiş coğrafyasındaki bu yerleşim birimleri, tarih boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yaptığı için kültürel açıdan da oldukça renkli bir yapıya sahiptir. Eski köy meydanları, tarihi yapılar ve asırlık çınar ağaçlarının gölgesindeki sosyalleşme alanları, buralardaki toplumsal bağların ne kadar güçlü olduğunu gözler önüne sermektedir. İmamoğlu ve Kozan’ın kırsal mahalleleri, genç nüfusun iş imkanları nedeniyle kent merkezine göç etmesinden olumsuz etkilense de tarımsal destekler ve yerel kalkınma projeleri sayesinde üretimdeki gücünü korumak için direnmektedir. Bu bölgeler, Adana’nın kırsal nüfus dengesini sağlayan en stratejik noktalar arasında yer almaktadır.
Kırsal Alanların Mahalle Statüsüne Geçişinin Sosyal Etkileri
Altmış üç yüz altmış sayılı Büyükşehir Kanunu ile Adana’daki tüm köylerin tüzel kişiliklerinin kaldırılarak mahalleye dönüştürülmesi, bölgede sosyo-ekonomik açıdan yeni bir dönemin kapısını açmıştır. Bu dönüşümle birlikte, en ücra köşedeki yerleşim yerleri bile ilçe belediyelerinin ve büyükşehir belediyesinin hizmet alanına dahil edilmiştir. Yol yapımı, temizlik hizmetleri, altyapı çalışmaları ve sosyal yardımlar gibi konularda belediyelerin kurumsal güçlerinden faydalanmaya başlayan kırsal yerleşimler, modern şehircilik olanaklarıyla tanışmıştır. Hizmet kalitesinin artması, eski köylerdeki yaşam standartlarını yükselterek kırsal alanların cazibesini artırmıştır.
Diğer taraftan, bu idari dönüşümün getirdiği bazı dezavantajlar ve adaptasyon süreçleri de kırsalda yaşayan vatandaşların gündemini meşgul etmiştir. Köy tüzel kişiliğine ait olan meraların, ortak alanların ve gayrimenkullerin belediyelere devredilmesi, hayvancılıkla uğraşan bazı kırsal topluluklarda kullanım hakları konusunda soru işaretlerine yol açmıştır. Ayrıca vergilendirme sistemindeki değişiklikler ve imar mevzuatlarının kırsal alanlarda uygulanmaya başlanması, geleneksel yapılaşma alışkanlıklarını sınırlandırmıştır. Tüm bu idari ve hukuki süreçlere rağmen, Adana’nın emektar kırsal toplulukları, toprağa olan bağlılıklarını sürdürerek üretim zincirinin aksamaması adına köylerini ve topraklarını korumaya kararlılıkla devam etmektedir.
