Batı Karadeniz’in en köklü yerleşim birimlerinden biri olan Kastamonu, tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış ve her dönem stratejik önemini korumayı başarmıştır. Şehrin isminin kökenine dair bilim insanları ve tarihçiler tarafından ileri sürülen çeşitli tezler arasında en dikkat çekici olanı, Bizans İmparatorluğu dönemine dayanan filolojik ve askeri açıklamadır. Bölgenin antik çağlardan Orta Çağ’a geçiş sürecindeki idari yapısı, kentin isimlendirilmesinde birincil rol oynamıştır. Kastamonu adının oluşumu, tesadüfi bir ses benzerliğinden ziyade bölgeye hükmeden bir hanedanın ve inşa ettikleri askeri mimarinin birleşimiyle şekillenmiştir. Bu tarihsel süreç, şehrin sadece bir yerleşim yeri değil, aynı zamanda savunma amaçlı bir garnizon kenti olarak tasarlandığını da açıkça ortaya koymaktadır. Günümüzde halen ihtişamını koruyan kale yapıları, bu isimlendirmenin doğruluğunu kanıtlayan en somut belgeler arasında yer almaktadır.
Kastra Ve Kommen Kavramlarının Etimolojik Birleşimi
Şehrin isminin oluşumundaki ilk parça olan Latince kökenli kastra kelimesi, antik Roma ve Bizans askeri literatüründe kale veya müstahkem mevkii anlamını taşımaktadır. Dönemin savunma stratejileri gereği yüksek kayalıkların üzerine inşa edilen tahkimatlar, kastra olarak adlandırılmaktaydı. İkinci parça olan Kommen ise Bizans İmparatorluğu'na on birinci ve on ikinci yüzyıllarda hükmetmiş olan ünlü Komnenos hanedanını işaret etmektedir. Bu soylu ailenin bölgedeki varlığı ve şehre kazandırdıkları yapılar, ismin ikinci yarısını oluşturmuştur. Zaman içerisinde halk dilinde ve bürokratik kayıtlarda bu iki kelime kaynaşarak Kastra Kommen formundan bugünkü Kastamonu telaffuzuna evrilmiştir. Bu birleşim, şehrin hem fiziksel yapısını yani kalesini hem de o dönemki siyasi otoritesini aynı isim çatısı altında toplamıştır. Kelimelerin uğradığı fonetik değişimler, bölgenin Türk hakimiyetine girmesinden sonra da korunmuş ve bugünkü halini almıştır.
Komnenos Hanedanının Bölgedeki Stratejik Varlığı
Bizans tarihinin en güçlü ailelerinden biri olan Komnenoslar, Kastamonu ve çevresini kendi nüfuz alanları olarak belirlemişlerdir. Hanedanın kurucu üyelerinin bölgeye yerleşmesiyle birlikte şehir, askeri bir üs haline getirilmiştir. Komnenos ailesi, kendi soylarını onurlandırmak ve askeri gücü simgelemek adına devasa bir kale inşa ettirerek bölgenin kontrolünü ellerinde tutmuşlardır. Bu kalenin etrafında gelişen yerleşim birimi hanedanın ismiyle anılmaya başlanmış ve bölgedeki siyasi hakimiyetleri ismin kalıcı hale gelmesini sağlamıştır. Hanedanın sadece savunma değil, aynı zamanda ekonomik ve sosyal açıdan da bölgeye yaptığı yatırımlar, Kastamonu'nun o dönemde Karadeniz bölgesinin en parlak şehirlerinden biri haline gelmesine zemin hazırlamıştır. Komnenosların bölgeyi bir nevi aile mülkü gibi görmeleri, ismin şehre sıkı sıkıya yapışmasının ve asırlar boyu değişmeden günümüze kadar taşınmasının temel nedenidir.
Taşköprüden Kastamonuya Eyalet Merkezinin Değişimi
Roma İmparatorluğu döneminde bölgenin asıl merkezi bugünkü Taşköprü ilçesi sınırları içerisinde yer alan Pompeiopolis şehriydi. O dönemlerde Kastamonu, eyalet merkezine bağlı daha küçük bir yerleşim yeri veya ileri karakol vazifesi görmekteydi. Ancak Bizans dönemine gelindiğinde, özellikle savunma ihtiyaçlarının artmasıyla birlikte merkezin konumu daha korunaklı olan Kastamonu Kalesi ve çevresine kaymıştır. Bu idari ve askeri kayma, Kastamonu'nun önemini artırmış ve küçük bir kasabadan devasa bir kaleye sahip olan bölgesel bir merkeze dönüşmesini sağlamıştır. Taşköprü’nün eyalet merkezi olduğu günlerden kalan tarihi miras, yerini Bizans'ın yeni askeri mimarisine bırakırken, Kastra Kommen ismi bu yeni dönemin sembolü olmuştur. Şehrin topografik yapısı, bu geçişin ne kadar mantıklı olduğunu bugün bile kente tepeden bakıldığında göstermektedir. Korunaklı kanyonlar ve yüksek kayalıklar, Bizanslıların neden bu noktayı seçtiğini ve isme neden kale vurgusu yaptıklarını açıklamaktadır.
Tarihi Kalenin İsmin Yaşatılmasındaki Rolü
Kastamonu Kalesi, sadece bir savunma yapısı değil, aynı zamanda şehrin kimliğini belirleyen en temel unsurdur. Kalenin surları içerisinde ve çevresinde gelişen sosyal yaşam, ismin halk arasındaki kullanımını pekiştirmiş ve resmi yazışmalarda Komnen hanedanıyla kurulan bağ hiçbir zaman kopmamıştır. Türklerin bölgeyi fethinden sonra kaleye verilen önem devam etmiş, hatta yapının Türk mimarisiyle harmanlanmasıyla birlikte isim de Türk ağzına daha uygun bir hale bürünmüştür. Ancak ismin çekirdeğinde yer alan kastra ve Kommen unsurları hiçbir zaman tamamen silinmemiştir. Bugün kalenin burçlarına çıkan bir ziyaretçi, aslında bin yıl önce bu ismin temelini atanların neden böyle bir isimlendirme seçtiğini coğrafyanın sunduğu hakimiyet duygusuyla anlayabilmektedir. Şehrin her köşesinden görülebilen bu anıtsal yapı, ismin kökenindeki askeri ve soylu mirası modern dünyaya taşıyan bir köprü görevi görmektedir.
