Anadolu’nun kalbinde yer alan ve sarp dağları ile doğal bir kale görünümüne sahip olan Tunceli toprakları tarih boyunca pek çok medeniyetin iştahını kabartmıştır. Fırat Nehri’nin kollarının suladığı bu verimli vadiler ile geçit vermez dağ silsileleri askeri strateji açısından paha biçilemez bir değer taşımıştır. Bölgenin ilk sakinleri olarak bilinen topluluklar burayı sadece bir yerleşim alanı değil aynı zamanda dış saldırılara karşı korunmak için doğal bir sığınak olarak görmüştür. Arkeolojik bulgular ve antik metinler bu coğrafyanın çok eski dönemlerden itibaren siyasi bir çekişme merkezi olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
Mücadelelerin temelinde yatan sebep bölgenin sadece savunma hattı olması değil aynı zamanda Doğu ve Batı arasındaki geçiş güzergahlarının kontrol noktasında bulunmasıdır. Demir Çağı ile birlikte askeri teknolojinin gelişmesi bu zorlu coğrafyada otorite kurmayı daha da önemli hale getirmiştir. Henüz büyük imparatorlukların tam anlamıyla nüfuz edemediği bu dönemlerde Tunceli toprakları yerel beyliklerin ve kabile federasyonlarının yönetiminde kalmıştır. Bu dönemdeki yönetim yapısı daha çok kale şehirler ve dağınık yerleşim birimleri üzerinden şekillenmiş ve bölge halkı bağımsızlığını korumak adına doğanın sunduğu tüm avantajları kullanmıştır.
Urartu Krallığının Kuzeye Yayılımı Ve Sistematik Fetih Hareketleri
Tunceli bölgesini organize bir askeri güçle fethederek buradaki hakimiyetini resmileştiren ilk büyük güç Urartu Krallığı olarak kayıtlara geçmiştir. Milattan önce dokuzuncu ve sekizinci yüzyıllarda başkent Tuşpa merkezli olarak büyüyen Urartular kuzeydeki bu engebeli arazileri kontrol altına almak için geniş çaplı seferler düzenlemiştir. Özellikle Kral I. Argişti ve II. Sarduri dönemlerinde gerçekleştirilen bu askeri harekatlar bölgenin kaderini sonsuza dek değiştirmiştir. Urartu ordularının bu zorlu coğrafyaya girişi sadece bir işgal değil aynı zamanda bölgenin idari bir yapıya bürünmesinin başlangıcı kabul edilmektedir.
Bu fetih süreciyle birlikte bölgede devasa kaya kaleleri inşa edilmeye başlanmış ve Urartu mühendisliği sarp yamaçlarda kendisini göstermiştir. Bugün Mazgirt ve Pertek çevresinde rastlanan yazıtlar ile kalıntılar bu fethin ne kadar kalıcı olduğunu kanıtlar niteliktedir. Urartular fethettikleri bu topraklarda tarımı geliştirmek için sulama kanalları açmış ve bölgeyi askeri bir garnizon merkezi haline getirmiştir. Böylece Tunceli ilk kez merkezi bir krallığın sınırları içerisine dahil edilerek sistematik bir idari bölge vasfı kazanmıştır. Urartu hakimiyeti bölgenin kültürel ve mimari kimliğinin ilk temel taşlarını oluşturmuştur.
Pers İmparatorluğu Ve Satraplık Sistemiyle Gelen Yeni Dönem
Urartu Krallığı’nın tarih sahnesinden çekilmesinin ardından Tunceli toprakları bu kez doğudan gelen devasa bir gücün yani Pers İmparatorluğu’nun kontrolüne geçmiştir. Ahameniş Hanedanlığı döneminde bölge imparatorluğun batı kanadındaki eyaletlerden biri olarak organize edilmiştir. Perslerin bu bölgedeki hakimiyeti doğrudan askeri baskıdan ziyade kurulan satraplık sistemi sayesinde uzun soluklu olmuştur. Bu dönemde Tunceli'nin yerel yöneticileri imparatorluğa vergi ödeyerek ve askeri destek sağlayarak kendi iç işlerinde belirli bir özerkliğe sahip olmuşlardır.
Pers yönetimi bölgedeki ulaşım ağlarını geliştirmiş ve ünlü Kral Yolu'nun uzantılarını bu coğrafyadan geçirerek ticareti canlandırmıştır. Bölgedeki kalelerin tahkimatı güçlendirilmiş ve stratejik noktalar Pers soylularının denetimine verilmiştir. Bu fetih hareketi bölgenin sadece siyasi yapısını değil aynı zamanda dini ve toplumsal alışkanlıklarını da etkilemiştir. Zerdüştlük gibi inançların izleri ve Pers mimarisinin dokunuşları bu dönemde yerel kültürle harmanlanmıştır. Perslerin kurduğu bu idari düzen Büyük İskender’in Anadolu seferine kadar kesintisiz bir şekilde devam ederek bölgenin istikrarını korumasını sağlamıştır.
Bizans Ve İslam Ordularının Sınır Hattındaki Çekişmeleri
Orta Çağ’ın gelmesiyle birlikte Tunceli coğrafyası iki büyük dünya gücü olan Bizans İmparatorluğu ile İslam devletleri arasında bir tampon bölge haline gelmiştir. Yedinci yüzyıldan itibaren hızla yayılan İslam orduları bu stratejik dağlık bölgeyi fethetmek için kuzeye doğru ilerlemişlerdir. Halife Hz. Ömer ve sonrasında Emeviler döneminde bölgeye düzenlenen seferler Tunceli'nin müstahkem mevkilerinde yoğun çatışmalara sahne olmuştur. Bu dönemde bölge sık sık el değiştirmiş ve her iki taraf da burayı uç beyliği olarak kullanmıştır.
İslam fetihleri sadece toprak kazanımı değil aynı zamanda bölgeye yeni bir nüfus hareketliliğinin de gelmesine neden olmuştur. Bölgedeki kaleler İslam mücahitleri tarafından onarılarak birer ribat ve karakol haline getirilmiştir. Bizans ise bu akınları durdurmak için bölgedeki savunma hatlarını en üst seviyeye çıkarmış ve Tunceli'yi Anadolu'nun kapısı olarak görmüştür. Bu uzun süreli mücadele dönemi bölgenin etnik ve kültürel mozaiğinin daha da zenginleşmesine yol açmıştır. Fetih hareketlerinin yarattığı bu dinamik yapı Selçukluların bölgeye gelişine kadar sürecek olan yoğun bir askeri ve siyasi hareketliliği beraberinde getirmiştir.
