Türkiye'nin kuzeydoğu ucunda bir sınır bekçisi gibi yükselen ve Kafkasya'nın Anadolu'ya açılan kapısı olan Ardahan, derin tarihi kökleri ve etkileyici geçmişiyle dikkat çeken bir yerleşim merkezidir. Bölgenin tarihsel dokusu üzerine yapılan kapsamlı araştırmalar, bu toprakların binlerce yıldır insan medeniyetine ev sahipliği yaptığını ve farklı dönemlerde farklı isimlerle anıldığını ortaya koymaktadır. Günümüzde Ardahan olarak bildiğimiz kentin tarihin tozlu sayfalarındaki ilk ve en kadim ismi Artan olarak kayıtlara geçmiştir. Bu isim, bölgenin sadece coğrafi bir yerleşim yeri değil, aynı zamanda stratejik bir savunma hattı ve ticaret geçiş yolu olduğunun bir nişanesi olarak asırlardır varlığını korumuştur. Kentin modern bir il statüsüne kavuşması yakın bir tarihe dayansa da, Artan ismiyle başlayan bu serüven, insanlık tarihinin en eski dönemlerine kadar uzanan bir sürekliliği temsil etmektedir.
Eski Tunç Çağı Kalıntıları Ve Artan İsminin Arkeolojik Temelleri
Ardahan Kalesi ve çevresinde yürütülen titiz arkeolojik çalışmalar, bölgedeki yerleşim izlerinin sanıldığından çok daha eskiye, Eski Tunç Çağı'na kadar dayandığını bilimsel verilerle ispatlamaktadır. Yapılan kazılarda elde edilen seramik parçaları, taş aletler ve yapı kalıntıları, o dönemlerde Artan olarak anılan bu coğrafyanın canlı bir üretim ve yaşam alanı olduğunu göstermektedir. Bu antik isim, zamanla dilsel dönüşümlere uğrayarak günümüzdeki formuna kavuşmuş olsa da, kökenindeki "Art" hecesinin bölgedeki coğrafi yapıyla veya o dönemdeki yerel toplulukların inanç sistemleriyle bir bağı olduğu düşünülmektedir. Kalenin stratejik konumu, antik çağın yöneticileri için burayı vazgeçilmez kılmış ve Artan isminin askeri metinlerde, ticaret belgelerinde sıkça geçmesine vesile olmuştur. Binlerce yıl öncesinin insanları için bu bölge, sığınılacak güvenli bir liman ve bereketli meraların merkez noktasıydı.
Orta Çağ Döneminde Artan Kalesinin Stratejik Önemi Ve Kimliği
Orta Çağ boyunca bölge, Bizans, Gürcü Krallıkları, Selçuklular ve Osmanlılar gibi büyük güçlerin hakimiyet mücadelesine sahne olmuştur. Bu dönemde kale ve çevresi, kentin savunma dokusunun ana omurgasını oluştururken Artan ismi de yerel ağızlarda ve resmi yazışmalarda değişim göstermeye başlamıştır. Sarp kayalıklar üzerine kurulu olan bu yerleşim, adeta Kafkasya'nın anahtarını elinde tutan bir kale-şehir hüviyetindeydi. Tarihçiler, ismin fonetik yapısının bu süreçte bölgeye gelen farklı kavimlerin dillerinden etkilendiğini ifade etmektedir. Ancak her yeni gelen güç, şehrin bu köklü ismine saygı duyarak kendi dillerine uyarlamış, Artan kökünü tamamen silmek yerine onu bölgenin kimliğinin bir parçası olarak yaşatmıştır. Şehrin kış aylarındaki sert iklimi ve geçit vermez dağları, isminin sert ve vakur tınısıyla bütünleşerek bölge insanının karakterine de yön vermiştir.
Osmanlı Hakimiyeti Ve İsmin Fonetik Dönüşüm Süreci
Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı topraklarına kesin olarak katılan bölge, bu dönemden itibaren imparatorluğun doğu sınırlarındaki en önemli sancaklarından biri haline gelmiştir. Osmanlı tahrir defterlerinde ve seyahatnamelerde Artan ismi, Türkçenin ses yapısına daha uygun bir hale bürünerek zamanla Ardahan şeklinde telaffuz edilmeye başlanmıştır. Ünlü seyyah Evliya Çelebi'nin notlarında da kendine yer bulan kent, o dönemde hem askeri garnizonu hem de canlı pazar yerleriyle anılmaktadır. Osmanlı yönetimi boyunca kale restore edilmiş ve şehrin fiziksel yapısı gelişirken, antik dönemden gelen isimlendirme geleneği de kültürel bir miras olarak korunmuştur. İsmin bu uzun yolculuğu, kentin sadece bir toprak parçası değil, aynı zamanda yaşayan bir tarih laboratuvarı olduğunu kanıtlamaktadır. Bugün kullanılan isim, içinde hala o eski Artan ruhunu ve antik çağın izlerini taşımaya devam etmektedir.
Cumhuriyet Dönemi Ve Yetmiş Beşinci İl Olarak Modern Kuruluş
Ardahan'ın tarihsel yolculuğundaki en önemli dönemeçlerden biri, Türkiye Cumhuriyeti'nin idari yapısı içerisinde aldığı yeni statü olmuştur. Uzun yıllar Kars iline bağlı bir ilçe olarak yönetilen kent, bölgenin kalkınması ve idari ihtiyaçların daha etkin karşılanması amacıyla 27 Mayıs 1992 tarihinde çıkarılan özel bir yasa ile il statüsüne yükseltilmiştir. Bu tarih itibarıyla Türkiye'nin yetmiş beşinci ili olma onuruna erişen Ardahan, modern bir kent kimliği kazanırken köklerine olan bağlılığını da asla koparmamıştır. İl oluşuyla birlikte eğitim, sağlık ve ekonomi alanlarında büyük atılımlar gerçekleştiren şehir, Artan isminden gelen o güçlü duruşuyla bölgenin parlayan yıldızı olmayı sürdürmektedir. Günümüzde modern binaların yükseldiği, üniversitesinin ışık saçtığı Ardahan'da her bir taşın altında, eski Tunç Çağı'ndan kalma o kadim ismin ve Artan tarihinin sessiz yankıları duyulmaktadır.
