Ocak zammı tartışmalarının hız kazandığı şu günlerde emekli aylıklarının neden sürekli eridiğine dair dikkat çeken bir akademik çalışma kamuoyunun gündemine oturdu. Şeker-İş Sendikası'nın hakemli yayını olan İş ve Hayat Dergisi'nde yayımlanan kapsamlı bir makalede, işçi emeklilerinin maaşlarının hem bağlanırken hem de her artış döneminde asgari ücrete oranlanarak belirlenmesi gerektiği savunuldu. Bu yeni modelin hayata geçirilmesi durumunda, örnek bir emeklinin aylığının 43954 liradan 67874 liraya kadar çıkabileceği hesaplandı.
Mevcut sistemde işçi emeklilerinin aylıkları hesaplanırken çalıştıkları döneme göre üç farklı kural uygulanıyor. 2000 yılından önceki çalışmalar gösterge sistemi ve memur maaş katsayısına göre değerlendirilirken 2000 ile 2008 yılları arasındaki dönemde kazançlar enflasyon ve büyüme oranları dikkate alınarak güncelleniyor. 2008 yılından sonrasında ise enflasyonun tamamı hesaba katılırken büyümenin yalnızca yüzde 30'luk kısmı dikkate alınıyor. Bu karmaşık ve sürekli değişen güncelleme yöntemleri nedeniyle ortalama aylık kazançlar düşük kalıyor ve genel maaş seviyesi her geçen gün geriliyor.
Emekli Maaşlarındaki Erime Oranları Çarpıcı Boyutlara Ulaştı
Makalede yer verilen somut bir örnek, yaşanan gelir kaybının boyutlarını net bir şekilde gözler önüne seriyor. Yüksek prim günüyle emekli olan bir sigortalının maaşı, 2002 yılının yaz aylarında asgari ücretin yüzde 97,93 oranına denk geliyordu. Aynı sigortalının maaşı aradan geçen yıllar içinde düşüş göstererek 2012 yılında asgari ücretin yüzde 55,76 seviyesine kadar geriledi. Yapılan dönemsel ilave artışlara rağmen bu yılın ocak ayında bu oran ancak yüzde 65,44 seviyesinde kalabildi. Emekliler ilk emekli oldukları güne kıyasla asgari ücret karşısında ciddi bir alım gücü kaybı yaşadı.
Benzer bir adaletsizlik ise iş göremezlik geliri ile emekli aylığı arasındaki uçurumda açıkça görülüyor. Geçmiş yıllarda çalışma gücü kaybı bulunan bir kişinin aldığı en düşük iş göremezlik geliri ile en düşük emekli aylığı hemen hemen aynı seviyedeydi. Günümüzde ise en düşük iş göremezlik geliri 46500 lira civarına ulaşırken en düşük emekli aylığı çok daha gerilerde kalıyor. İki ödeme kalemi arasında yüzde 91 oranında devasa bir farkın oluşması sistemdeki dengesizliği gözler önüne seriyor.
Önerilen Yeni Modelin Getirdiği Kapsamlı Değişiklikler Nelerdir?
Uzmanlar tarafından hazırlanan bu çalışmanın temel özü, mevcut sosyal güvenlik kanununda köklü bir yapısal değişiklik yapmadan yalnızca güncelleme yöntemini yenilemekten geçiyor. Yeni modelde prime esas kazançlar karmaşık katsayılar yerine doğrudan asgari ücretin güncel değeri üzerinden hesaplanacak. Emekli aylıkları ise ilk bağlandıkları tarihteki asgari ücrete olan oranları korunarak ödenecek. Temmuz ayında asgari ücrete ara zam yapılması durumunda emekli maaşları da aynı oranda artırılacak.
Yılın ilk ayında ise emekli aylıkları yeni asgari ücrete oranlanarak baştan sona yeniden güncellenecek. 2000 yılından önce emekli olan vatandaşların aylıkları o dönemin aralık ayındaki asgari ücrete endekslenecek. Daha sonraki dönemlerde emekli olanların maaşları ise kendi bağlandıkları tarihteki asgari ücret oranı üzerinden ödenecek. Bu sayede emeklilerin enflasyon karşısında ezilmesinin önüne geçilmesi ve gelir adaletinin yeniden sağlanması hedefleniyor.
Örnek Hesaplamalar ve Bütçeye Getireceği Ek Yük Tartışılıyor
Makalede yer alan detaylı örnek hesaplamada, uzun yıllar boyunca prime esas kazancı asgari ücretin üzerinde olan ve yakın zamanda emekli olan bir kişi ele alınıyor. Mevcut sistemde bu kişinin temmuz ayındaki aylığı 43954 lira seviyesinde bulunuyor. Önerilen yeni model uygulandığında ise bu kişinin maaşı brüt asgari ücretin yüzde 174,50 oranına bağlanıyor. Ocak ayındaki asgari ücret rakamları üzerinden yapılan hesapla maaş 57637 liraya çıkarken sonraki dönem artışlarıyla birlikte 67874 liraya ulaşıyor.
Çalışmayı hazırlayanlar bu sistem değişikliğinin kamu bütçesine ek bir mali yük getireceğini açıkça kabul ediyor. Bu modelin hayata geçirilebilmesi için devletin gelir artırıcı ek adımlar atması gerektiği vurgulanıyor. Emeklilerin ekonomik dalgalanmalardan en çok etkilenen kesim olduğu hatırlatılarak aylıkların bu şekilde güncellenmesinin sisteme olan güveni artıracağı savunuluyor. Şimdilik sadece akademik bir öneri niteliği taşıyan bu modelin hükümet nezdinde resmi bir karşılığı bulunmuyor.
