Bartın ve çevresindeki topraklar, tarihin tozlu sayfaları arasında stratejik konumu ve doğal liman özellikleri sayesinde pek çok medeniyetin iştahını kabartan bir bölge olmuştur. Batı Karadeniz’in bu eşsiz coğrafyası, sadece bir yerleşim alanı değil, aynı zamanda deniz ticareti ve askeri lojistik açısından kritik bir geçiş noktası olarak kabul edilmiştir. Bölgedeki ilk yerleşim izleri çok eskilere dayansa da burayı gerçek anlamda fethedip kurumsal bir yapıya büründüren güçlerin kim olduğu sorusu, tarihçiler arasında uzun yıllar boyunca titizlikle araştırılan bir konu haline gelmiştir.
Bölgenin bilinen en eski sahipleri arasında Gasgaslar ve Hititler yer alsa da Bartın’ın merkezi bir otorite altına girmesi Frigler ve ardından gelen Lidyalılar döneminde ivme kazanmıştır. Ancak bu dönemlerde tam anlamıyla bir "fetih" kavramından ziyade, göçebe toplulukların yerleşimi ve bölgesel tiranlıkların etkisi görülmektedir. Bartın Çayı’nın o dönemdeki adı olan Parthenios, antik metinlerde sıkça zikredilmekte ve bu nehrin çevresindeki bereketli ovaların her daim büyük imparatorlukların radarında olduğu açıkça anlaşılmaktadır.
Roma Ve Bizans Döneminde Stratejik Dönüşüm
Roma İmparatorluğu'nun Anadolu’da yayılmacı bir politika izlemesiyle birlikte Bartın, dönemin en modern askeri ve idari sistemleriyle tanışmıştır. Romalılar, bölgeyi sadece fethetmekle kalmamış, aynı zamanda devasa yollar ve köprüler inşa ederek burayı imparatorluğun ayrılmaz bir parçası haline getirmişlerdir. Bu süreçte Bartın, Karadeniz limanları arasında bir ikmal noktası olarak önemini korumuş ve Roma'nın bölgedeki otoritesinin simgesi olan mimari yapılarla donatılmıştır. Roma dönemindeki bu idari disiplin, şehrin sosyal dokusunu da derinden etkileyerek kozmopolit bir yapının temellerini atmıştır.
İmparatorluğun bölünmesinin ardından Bizans, yani Doğu Roma hakimiyetine geçen Bartın, dini ve askeri bir merkez olma vasfını sürdürmüştür. Bizans yönetimi altında kale surlarının tahkim edilmesi ve denizden gelebilecek saldırılara karşı savunma hatlarının güçlendirilmesi, şehrin fethedilmesinin ne kadar zor olduğunu kanıtlar niteliktedir. Ancak bu dönemde yaşanan iç karışıklıklar ve bölgeye yönelik akınlar, Bartın’ın yönetimsel anlamda bir el değiştirme sürecine girmesinin de ön hazırlığı olmuştur. Bizans'ın zayıflayan otoritesi, bölgedeki yerel derebeylerin güçlenmesine yol açmıştır.
Türk İslam Akınlarının Bölgedeki İlk İzleri
Türklerin Anadolu’ya girişiyle birlikte Karadeniz kıyıları da yeni bir döneme merhaba demiştir. 1071 Malazgirt Zaferi sonrasında Anadolu’nun iç kısımlarına yayılan Türk boyları, kısa sürede sahile inme stratejisi gütmüşlerdir. Bartın ve çevresine yönelik ilk ciddi Türk akınlarının Danişmentliler ve Selçuklular döneminde başladığı bilinmektedir. Bu dönemde bölge, tam anlamıyla bir uç beyliği niteliği kazanmış ve İslam sancaktarlığı yapan akıncıların hedefi haline gelmiştir. Ancak coğrafi engeller ve Bizans’ın denizdeki gücü, kalıcı bir fethin gerçekleşmesini bir süre daha geciktirmiştir.
Özellikle Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubad döneminde Sinop’un fethiyle birlikte, Karadeniz’deki Türk hakimiyeti perçinlenmiş ve Bartın üzerindeki baskı artmıştır. Türkmen boylarının bölgeye yerleştirilmesiyle başlayan demografik değişim, şehrin kültürel kodlarını yavaş yavaş değiştirmeye başlamıştır. Bu süreç, sadece kılıçla yapılan bir fetih değil, aynı zamanda gönüllere hitap eden dervişlerin ve alperenlerin bölgeye gelişiyle desteklenen toplumsal bir dönüşümü de beraberinde getirmiştir. Bartın, artık yavaş yavaş bir Türk yurdu olma yolunda emin adımlarla ilerlemektedir.
Candaroğulları Beyliği Ve Bölgesel Egemenlik
Anadolu Selçuklu Devleti’nin zayıflamasıyla ortaya çıkan beylikler döneminde, Bartın ve çevresi Candaroğulları Beyliği'nin egemenlik sahasına girmiştir. Kastamonu merkezli kurulan bu beylik, Bartın’ı ve özellikle o dönemdeki adıyla Amasra’yı stratejik bir hedef olarak görmüştür. Candaroğulları, bölgede sadece askeri bir güç olarak değil, aynı zamanda ticareti canlandıran bir unsur olarak varlık göstermiştir. Bartın Çayı üzerinden yapılan taşımacılık, bu beylik döneminde zirve noktasına ulaşmış ve bölgenin ekonomik refahı artmıştır.
Buna rağmen, bölgedeki en önemli liman kenti olan Amasra’da Cenevizlilerin varlığı devam etmekteydi. Candaroğulları, Bartın içlerinde tam hakimiyet sağlasa da deniz ticareti üzerindeki yabancı etkisini kırmak için yoğun çaba sarf etmiştir. Beylik içindeki taht kavgaları ve dış baskılar, Bartın’ın tam anlamıyla tek bir bayrak altında toplanmasını zorlaştırsa da Türk nüfusunun bölgedeki yoğunluğu bu dönemde kalıcı hale gelmiştir. Candaroğulları dönemi, Bartın’ın Osmanlı öncesindeki en parlak ve kültürel açıdan en zengin dönemlerinden biri olarak tarihe geçmiştir.
Fatih Sultan Mehmet Ve Nihai Osmanlı Fethi
Bartın ve özellikle stratejik Amasra Kalesi’nin tam anlamıyla Osmanlı topraklarına katılması, Cihan Padişahı Fatih Sultan Mehmet döneminde gerçekleşmiştir. 1460 yılında düzenlenen seferde Fatih, Bartın üzerinden Amasra’ya gelmiş ve bölgenin eşsiz güzelliğini görünce yanındakilere buranın "Çeşm-i Cihan" yani dünyanın gözü olup olmadığını sormuştur. Bu tarihi an, Bartın ve çevresinin kaderini sonsuza dek değiştirmiş ve bölge artık tartışmasız bir şekilde Osmanlı mülkü haline gelmiştir. Fatih'in bu hamlesi, sadece bir toprak kazanımı değil, aynı zamanda Karadeniz’in bir Türk gölü haline gelme sürecinin en önemli halkalarından biridir.
Fethin ardından Bartın, Osmanlı idari yapısı içinde Bolu Sancağı'na bağlı bir kaza olarak teşkilatlandırılmıştır. Osmanlı döneminde bölge, özellikle donanma için kereste temin edilen bir merkez ve gemi yapım atölyelerinin bulunduğu önemli bir nokta haline gelmiştir. Bartın’ın bu dönemde kazandığı ticari ve askeri kimlik, şehrin modern Türkiye Cumhuriyeti’ne kadar uzanan gelişim sürecinin de temelini oluşturmuştur. Fatih Sultan Mehmet'in ileri görüşlü stratejisi sayesinde Bartın, asırlardır süren fetih ve hakimiyet mücadelelerinin son bulduğu, huzur ve güven dolu bir liman kentine dönüşmüştür.
